الفضل بن شاذان الأزدي

مقدمة المصحح 13

الإيضاح

آن مناسبت وسازشى را كه كلمه " الايضاح " براي تسميه كتابي كه حقايق را روشن مى كند دارد كلمه " الديباج " بطور حتم آنرا ندارد پس احتمال مذكور با تدبر در أمور مذكوره خالي از قوت نيست بلكه قابل قبول وداراى أهميت است ليكن تاكنون ذكر اين احتمال را درجائى نديده أم واز كسى هم نشنيده أم حتى در فهارس كتب نيز كتاب نامبرده در عبارت شيخ را در حرف دال معرفى كرده اند . عالم جليل شيخ آقا بزرگ طهراني ( ره ) در الذريعة گفته ( ج 8 ، ص 288 ) : " الديباج مجموع مسائل متفرقة من الشافعي وأبى ثور والاصفهاني للفضل بن شاذان ابن الخليل النيشابوري ، جمعها تلميذه علي بن محمد بن قتيبة وسماه بالديباج كما ذكره الشيخ الطوسي في الفهرست " . نگارنده گويد : چون صاحب ذريعة ( ره ) عبارت شيخ ( ره ) را بعنوان نقل بمعنى در كتاب خود درج كرده با اشتباه بزرگى مواجه شده است وآن اينكه گفته : " جمعها تلميذه " وحال آنكه عبارت شيخ " جمع فيه " است وضمير " جمع " راجع بفضل است حتى اگر " جمع " را مجهول هم بخوانيم باز دلالت برآن نخواهد داشت كه علي بن محمد بن قتيبة آن را جمع كرده باشد علاوة بر اينكه اگر چنين باشد كتاب كتاب فضل بن شاذان وتصنيف أو نخواهد بود تا از جمله كتب وتصانيف أو بشمار آيد بلكه از جمله تأليفات علي بن محمد بن قتيبة خواهد بود اگر چه ممكن است از قبيل رجال كشى باشد كه منتخب ومختار شيخ طوسي است ليكن باعتبار أصل تأليف برجال كشى معروف شده است ولى اين امر قليل النظير است ، در هر صورت چون أصل عبارت شيخ ( ره ) وعبارت صاحب ذريعة ( ره ) هر دو در مد نظر خوانندگان گذارده شده است بهتر آنست كه قضاوت اين امر را بر عهده ايشان بگذاريم ورشته سخن را در اين موضوع قطع كنيم .